Boeing 747 – Jumbo Jet, który otworzył erę masowych podróży lotniczych

seria - Maszyny, które zmieniły niebo

Największy cywilny projekt w historii lotnictwa

W 1965 r. dwaj najpotężniejsi ludzie ówczesnego lotnictwa cywilnego – prezes Boeinga Bill Allen i założyciel Pan Am Juan Trippe – wypłynęli na coroczny połów łososi. Na łodzi, gdzieś u wybrzeży stanu Waszyngton, Trippe powiedział: „Jeśli wy to zbudujecie, to ja to kupię”. Allen odpowiedział: „Jeśli wy to kupicie, to ja to zbuduję”. Uścisk dłoni, bez oficjalnego kontraktu. Tak rozpoczął się jeden z największych cywilnych projektów w historii lotnictwa – samolot pasażerski, który w zależności od wersji i konfiguracji mógł przewozić kilkaset osób, a w układach wysokiej gęstości ponad 500 pasażerów i uczynić bilety lotnicze dostępnymi dla milionów. Boeing 747, ochrzczony przez media mianem Jumbo Jet, był produkowany przez 54 lata, a zbudowano go w 1 574 egzemplarzach.

Garb, który zmienił wszystko

Boeing miał wiedzę o dużych konstrukcjach – przegrany konkurs USAF na ciężki transportowiec (wygrał Lockheed z C-5 Galaxy) zostawił firmie gotowe analizy i doświadczenie. Brakowało im tylko cywilnego zastosowania. Juan Trippe dostarczył je, marząc o samolocie 2,5 razy większym od Boeinga 707, który zabierał zaledwie 189 pasażerów.

Nad projektem wisiał jednak cień Concorde'a. Boeing obawiał się, że naddźwiękowe samoloty pasażerskie uczynią poddźwiękowe maszyny przestarzałymi. Na wypadek takiego scenariusza 747 musiał nadawać się do konwersji na frachtowiec. Stąd jedna z najważniejszych decyzji projektowych w historii lotnictwa: kokpit przeniesiono na górę kadłuba, by nos mógł się otwierać do załadunku cargo na wprost. Tak narodził się charakterystyczny garb Boeinga 747 – najbardziej rozpoznawalna sylwetka w lotnictwie cywilnym. Za projekt odpowiadał Joe Sutter, nazwany później „ojcem 747”, który poprowadził zespół przez 28-miesięczny sprint projektowy.

Fabryka na miarę giganta

Żaden istniejący zakład nie mógł pomieścić produkcji maszyny takich rozmiarów. Boeing kupił 315 hektarów podmokłego lasu pod Everett w stanie Waszyngton i wzniósł tam fabrykę, która do dziś pozostaje największym budynkiem na świecie pod względem kubatury. Budowa hali i projektowanie samolotu toczyły się równolegle – tempo, które nie miało precedensu w przemyśle lotniczym.

Boeing 747 był pierwszym szerokokadłubowym samolotem pasażerskim – z dwoma korytarzami zamiast jednego. Napędzały go cztery silniki turbowentylatorowe Pratt & Whitney JT9D, a w kolejnych wariantach także jednostki General Electric CF6 i Rolls-Royce RB211. Koszt programu pochłonął niemal cały kapitał firmy – Boeing balansował na granicy bankructwa. Pierwszy lot odbył się 9 lutego 1969 r., a pierwszy rejs komercyjny – 22 stycznia 1970 r. na trasie Pan Am z Nowego Jorku do Londynu.

Bilet, na który było stać miliony

Sedno rewolucji 747 kryło się w ekonomii fotela. Poprzednik – Boeing 707 – zabierał 189 pasażerów. Jumbo Jet w zależności od konfiguracji mieścił od 366 do 660 osób. Mimo wyższych kosztów operacyjnych na trasach transatlantyckich cena biletu w przeliczeniu na fotel spadła radykalnie. Lot przez Atlantyk przestał być przywilejem biznesmenów – stał się realną możliwością dla klasy średniej.

Efekt był lawinowy. Rozwój masowej turystyki, rozkwit biur podróży, większa i łatiwejsza dostępność Azji Południowo-Wschodniej na zachodnich podróżników – to wszystko byłoby niemożliwe w skali, jaką znamy, bez pojemności i ekonomii Jumbo Jeta. Model, w którym 747 transportował setki pasażerów między głównymi węzłami, skąd przesiadali się na mniejsze maszyny, stał się fundamentem współczesnej siatki połączeń lotniczych.

Królowa Przestworzy

Jumbo Jet szybko zyskał drugi przydomek: Queen of the Skies. Przez 35 lat pozostawał największym samolotem pasażerskim w służbie liniowej – do czasu pojawienia się Airbusa A380 w 2007 r. W ciągu półwiecza produkcji powstawały kolejne warianty: -100, -200, -300, SP, SR, -400 (najpopularniejszy, 694 egzemplarze) i -8 (ostatnia generacja).

Do najbardziej rozpoznawalnych ról 747 należy służba w prezydenckiej flocie USA. Zmodyfikowane 747 200B, oznaczone jako VC-25A od 1990 r. przewożą amerykańskich prezydentów. Gdy na pokładzie znajduje się urzędujący prezydent, samolot używa znaku wywoławczego Air Force One. Prorocza okazała się też wizja cargo Joe'ego Suttera:
warianty frachtowe z otwieranym nosem wciąż latają po całym świecie, obsługując trasy, na których liczy się pojemność ładowni. 

1 574 egzemplarzy i ani jednego więcej

31 stycznia 2023 r. w fabryce w Everett odbyła się ceremonia przekazania ostatniego Boeinga 747 – frachtowca 747-8F dla linii Atlas Air. Na kadłubie umieszczono wizerunek Joe'ego Suttera. 54 lata produkcji, 1 574 egzemplarze, koniec linii.

31 stycznia 2023 r. w fabryce w Everett odbyła się ceremonia przekazania ostatniego Boeinga 747 – frachtowca 747-8F dla linii Atlas Air. Na kadłubie umieszczono wizerunek Joe'ego Suttera. 54 lata produkcji, 1 574 egzemplarze, koniec linii.

Co przesądziło o końcu pasażerskiego 747? Przede wszystkim ekonomia dwusilnikowych samolotów dalekiego zasięgu.. Zasady ETOPS pozwoliły dwusilnikowym maszynom – Boeingowi 777, 787 Dreamliner, Airbusowi A350 – latać na trasach transoceanicznych. Dwa silniki zużywają mniej paliwa niż cztery, a matematyka okazała się bezlitosna nawet dla Królowej Przestworzy. Boeing 747 przegrał z ekonomią, lecz jego dziedzictwo trwa: to on udowodnił, że latanie nie musi być luksusem. Historyk Boeinga Michael Lombardi jest przekonany, że Jumbo Jety będą latać jeszcze w 2069 r. – w setną rocznicę pierwszego oblotu.

10 ciekawostek o Boeing 747, które potrafią zaskoczyć nawet pasjonatów lotnictwa

1. Powstał z myślą o krótkiej karierze pasażerskiej

Projektanci zakładali, że w przyszłości ruch pasażerski przejmą samoloty naddźwiękowe. Dlatego 747 od początku zaprojektowano tak, aby łatwo można go było przerobić na frachtowiec.

2. Garb nie był pomysłem stylistów

Charakterystyczny „garb” powstał dlatego, że kokpit umieszczono nad głównym pokładem. Dzięki temu można było zamontować otwierany do góry nos samolotu i ładować bardzo duże ładunki.

3. Budowa wymagała stworzenia największego budynku świata

Dla produkcji 747 firma Boeing wybudowała ogromną fabrykę w Everett. W momencie ukończenia była to największa kubaturowo hala na świecie.

4. Pierwsze egzemplarze miały problem z własnymi wibracjami

Podczas prób w locie wykryto zjawiska aeroelastyczne powodujące nadmierne drgania skrzydeł. Boeing musiał wzmocnić konstrukcję przed rozpoczęciem regularnych lotów.

5. Górny pokład miał być... salonem

Pierwotnie linie lotnicze urządzały na górnym pokładzie bary, saloniki i strefy wypoczynku. Dopiero później przestrzeń zaczęto wykorzystywać na dodatkowe miejsca pasażerskie.

6. Potrafił przewozić prom kosmiczny

Specjalnie zmodyfikowane 747, znane jako Shuttle Carrier Aircraft, transportowały wahadłowce NASA na swoim grzbiecie.

7. Jeden 747 pełni funkcję Białego Domu w powietrzu

Zmodyfikowane Boeingi 747-200B oznaczone jako VC-25A służą do przewozu prezydenta USA. Gdy na ich pokładzie znajduje się urzędujący prezydent, używają znaku wywoławczego Air Force One. Są wyposażone w centrum dowodzenia, zabezpieczoną łączność, gabinet prezydenta oraz możliwość tankowania w powietrzu. Wkrótce do służby wejdą zmodyfikowane Boeingi 747-8 z oznaczeniem VC-25B.

8. Rekordowa liczba pasażerów: ponad 1 000 osób

W 1991 roku podczas operacji Solomon jeden 747 przewiózł ponad 1 000 pasażerów. To jeden z najbardziej niezwykłych lotów w historii lotnictwa.

9. Silniki są większe niż kadłub pierwszych odrzutowców

Silniki nowoczesnych wersji 747 mają średnicę przekraczającą kadłub niektórych wczesnych samolotów odrzutowych, takich jak Boeing 707.

10. Królowa przestworzy przeżyła własnych następców

Wiele osób zakładało, że dwupokładowy Airbus A380 całkowicie zastąpi 747. Tymczasem produkcja A380 zakończyła się wcześniej, a 747 pozostał niezwykle ceniony jako samolot cargo.

Bonus

Ostatni wyprodukowany 747 opuścił linię montażową w 2022 roku po ponad 50 latach produkcji, a oficjalnie przekazano go klientowi w styczniu 2023. W tym czasie powstało ponad 1 570 egzemplarzy, co czyni go jednym z najbardziej rozpoznawalnych samolotów w historii lotnictwa.

użyto zdjęć ze źródła WIKIPEDIA w ramach licencji GFDL 1.2
użyto zdjęć ze źródła https://deltamuseum.org/